Hoe je een brug ook noemt

Laten we één ding duidelijk maken: grammaticaal geslacht en biologisch geslacht zijn niet hetzelfde. Grammaticaal geslacht verwijst naar de manier waarop sommige talen zelfstandige naamwoorden indelen in klassen. Om deze reden noemen taalkundigen grammaticale geslachten vaak naamwoordklassen.

Sommige talen, zoals het Swahili, hebben zoveel naamwoordklassen dat elke klasse simpelweg een nummer krijgt. Talen zoals het Frans of Duits hebben er een stuk minder. Wanneer een taal weinig naamwoordklassen heeft, krijgt zo'n klasse vaak een naam op basis van de meest kenmerkende woorden binnen die groep. Zo krijgt de klasse met woorden als ‘man’ en ‘vader’ meestal de benaming ‘mannelijk’, en neemt deze dezelfde verbuigingsvormen aan als wanneer je het over individuele mannen hebt (zoals Martijn). Op dezelfde manier krijgt de klasse met ‘vrouw’ en ‘moeder’ de benaming ‘vrouwelijk’, met dezelfde verbuigingsvormen als voor individuele vrouwen (zoals Sanne).

Hoewel die benamingen op zichzelf willekeurig zijn, laat onderzoek zien dat die kenmerkende woorden wel beïnvloeden hoe sprekers over andere woorden in die klasse denken. Met andere woorden: culturele normen rond mannelijkheid en vrouwelijkheid kunnen bepalen hoe we kijken naar woorden die in de mannelijke of vrouwelijke klasse vallen.

In een klassiek onderzoek vroegen Boroditsky, Schmidt en Phillips (2003) aan Spaanstaligen en Duitstaligen om verschillende objecten te beschrijven. Het woord voor 'brug' is vrouwelijk in het Duits (die Brücke), maar mannelijk in het Spaans (el puente). Duitstaligen beschreven bruggen vaker als elegant of slank (bijvoeglijke naamwoorden die we vaker met vrouwelijkheid associëren), terwijl Spaanstaligen ze eerder sterk of stevig noemden. Sprekers koppelden dus een ander mentaal beeld aan exact hetzelfde object, puur door de naamwoordklasse.

Dit laat zien hoe krachtig culturele normen rond mannelijkheid en vrouwelijkheid zijn, en hoe makkelijk we die toepassen op iets willekeurigs als de naamwoordklasse van een brug. Zie het als het dragen van een getinte bril: je ziet nog steeds hetzelfde object, maar de kleuren zijn subtiel verschoven, tot in de kleinste details.

Kan een taal seksistisch zijn?

Een veelvoorkomende misvatting is dat naamwoordklassen op zichzelf seksistisch zijn. In het Frans is het standaardmeervoud bijvoorbeeld mannelijk. Als er ook maar één man in een groep aanwezig is, gebruiken veel Franstaligen de grammaticale vormen van de mannelijke naamwoordklasse. Een groep van negen vrouwen en één man? Veel sprekers kiezen dan voor de mannelijke vorm van ‘zij’ (ils) in plaats van de vrouwelijke (elles). Deze taalkundige gewoonte versterkt een sociale hiërarchie waarin mannen als 'belangrijker om te vermelden' worden gezien dan vrouwen.

Maar is de taal zelf hier schuldig aan? Uiteindelijk bepalen sprekers zelf hoe ze een taal gebruiken. Veel Franstaligen kiezen er bewust voor om inclusief te spreken, bijvoorbeeld door naar gemengde groepen te verwijzen als ces personnes (‘deze mensen’, een vrouwelijk woord), zodat ze vrouwelijke verbuigingen kunnen gebruiken. Bovendien draait het maatschappelijk debat in Frankrijk voor een groot deel om het handhaven van bon usage ('goed taalgebruik'). Dit benadrukt dat wat als 'goed Frans' wordt beschouwd, iets is waarover voortdurend wordt onderhandeld (Fleischmann, 1997). Met andere woorden: het Frans zelf is niet seksistisch, maar wat als 'goed Frans' wordt beschouwd, kan dat soms wel zijn.

De wisselwerking tussen hoe taal onze blik op de wereld weerspiegelt en vormgeeft, blijkt ook uit de manier waarop kinderen talen met mannelijke en vrouwelijke naamwoordklassen leren. Kinderen pikken de associatie tussen naamwoordklassen en culturele normen rond mannelijkheid en vrouwelijkheid snel op, al lijkt daar wel wat onderwijs voor nodig te zijn. Sera et al. (1994) vroegen Spaanstalige kinderen of levenloze voorwerpen in een tekenfilm een jongens- of een meisjesstem moesten krijgen. Zevenjarigen gaven een voorwerp meestal een stem die klopte met het grammaticale geslacht in het Spaans; vijfjarigen deden dat nog niet. Met andere woorden: associaties tussen grammatica en geslacht worden net zo goed spontaan opgevangen als actief aangeleerd.

Denken in categorieën

Binnen de psycholinguïstiek is er al lang veel aandacht voor de vraag hoe grammaticaal geslacht samenhangt met onze cognitie. Hoe snel kunnen sprekers bijvoorbeeld een mannelijk versus een vrouwelijk zelfstandig naamwoord ophalen uit het geheugen? En worden woorden die van nature naar een man of vrouw verwijzen (zoals 'actrice') anders in de hersenen opgeslagen dan neutrale woorden (zoals 'brandweerman' of 'bureau')? Onderzoek met reactietijden en oogbewegingen (eye-tracking) laat zien dat grammaticaal geslacht invloed heeft op de manier waarop we woorden verwerken en herkennen. Wanneer een taal vereist dat je het geslacht aangeeft, raken je hersenen eraan gewend om die informatie als relevant te beschouwen, zelfs als je dat niet bewust opmerkt.

Toch vertonen sprekers van talen zonder grammaticaal geslacht (zoals het Engels of Mandarijn) net zo goed man-vrouwstereotypen, alleen op andere manieren. Engelstaligen associëren bepaalde rollen of beroepen bijvoorbeeld nog steeds met mannen of vrouwen, en die associaties beïnvloeden hoe snel ze gerelateerde woorden of beelden verwerken. Geslacht in taal gaat dus over veel meer dan alleen grammatica: het gaat over cultuur, geschiedenis en de manier waarop taal en denken elkaar voortdurend beïnvloeden.

Geraadpleegde literatuur

• Boroditsky, L., Schmidt, L. A., & Phillips, W. (2003). Sex, syntax, and semantics. In D. Gentner & S. Goldin-Meadow (Eds.), Language in Mind: Advances in the Study of Language and Cognition (pp. 61–79). MIT Press.
• Fleischman, S. (1997). The battle of feminism and bon usage: instituting nonsexist usage in French. French Review, 834-844.
• Sera, M. D., Berge, C. A. H., & del Castillo Pintado, J. (1994). Grammatical and conceptual forces on the categorization of objects by sex. Child Development, 65(3), 934–950.

Met dank aan

• Schrijver: Morgane Peirolo

• Redacteur: Anna Mai

• Vertaling Nederlands: Lieke Herraets

• Vertaling Duits: Jule Hafermann